تدوین کوالیفیکیشن IQ ،OQ و PQ دستگاه ایر سمپلر در صنایع دارویی

مقدمه و الزامات کوالیفیکیشن ایرسمپلر  (Qualification)

در چارچوب استانداردهای بین‌المللی نظیر الزامات صلاحیت و اعتبارسنجی (EU GMP Annex 15)، تمامی تجهیزات بحرانی که به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر کیفیت محصولات دارویی و استریل تاثیرگذارند، پیش از ورود به چرخه عملیاتی باید کوالیفیکیشن تجهیزات دارویی را به طور کامل طی کنند. دستگاه ایر سمپلر میکروبی به عنوان ابزار مرجع پایش محیطی (EM)در فضای اتاق تمیز (Clean room) مشمول این قاعده سخت‌گیرانه است.

برای درک عمیق اصول فیزیکی حاکم بر این تجهیزات، مکانیزم‌های نمونه‌برداری و استانداردهای رگولاتوری بالادستی، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا مقاله مرجع (راهنمای جامع ایر سمپلر (Air Sampler): مقایسه روش‌های پایش و عملکرد) را مطالعه کنید. تدوین پروتکل‌های کوالیفیکیشن نصب (IQ)، کوالیفیکیشن عملکرد (OQ) و کوالیفیکیشن فرآیندی (PQ) بر اساس این مفاهیم پایه‌ای، تضمین می‌کند که داده‌های استخراج‌شده از دستگاه در طول ممیزی‌های رگولاتوری (مانند سازمان غذا و دارو)، مستند، یکپارچه و قابل اتکا هستند. این مقاله راهنمای عملی، گام‌به‌گام و مهندسی برای تدوین این مستندات را ارائه می‌دهد.

پیش از پرداختن به ساختار پروتکل‌ها، اگر هنوز دستگاه مناسب خود را انتخاب نکرده‌اید یا نیاز به بررسی ویژگی‌های مدل‌های پرتابل و ریموت دارید، می‌توانید (راهنمای انتخاب و خرید ایر سمپلر میکروبی: بررسی مشخصات فنی) را مطالعه فرمایید.

۱. کوالیفیکیشن نصب (IQ: Installation Qualification)؛ بررسی فیزیکی و مستندات

هدف از اجرای پروتکل IQ  در فرآیند کوالیفیکشن ایر سمپلر، اثبات و مستندسازی این نکته است که دستگاه ایر سمپلر خریداری‌شده، از نظر ابعادی، ساختار فیزیکی و اسناد مرجع، کاملاً با نیازمندی های کاربر (URS) و ادعای سازنده انطباق داشته و بدون آسیب تحویل آزمایشگاه شده است.

1-1. ارزیابی فیزیکی، ابعاد و وزن

در این بخش، مشخصات ظاهری دستگاه با برگه اطلاعات فنی سازنده (Data Sheet) مطابقت داده می‌شود:

• بررسی سلامت فیزیکی بدنه: دستگاه باید از نظر عدم وجود هرگونه ترک‌خوردگی، شکستگی، خط و خش عمیق در بدنه، شل بودن پیچ‌ها یا هد استیل ۳۱۶L  به طور کامل بازرسی چشمی شود.
• تطابق ابعاد و وزن: ابعاد دستگاه (طول، عرض، ارتفاع) با استفاده از ابزار اندازه‌گیری کالیبره و وزن آن بررسی و ثبت شود.

2-1. بررسی مستندات و گواهی کالیبراسیون

• بررسی وجود گواهی کالیبراسیون معتبر: کارشناس مکلف است وجود گواهی کالیبراسیون دارای قابلیت ردیابی به شماره سریال دستگاه را بررسی نماید.

2.  کوالیفیکیشن عملکردی (OQ: Operational Qualification)؛ تست کلیدها، منوها و مودهای کاری

پروتکل OQ اثبات می‌کند که سیستم‌های الکترونیکی، کلیدهای کنترل و برنامه‌های نرم‌افزاری دستگاه در تمامی محدوده عملیاتی تعیین شده به درستی و بدون خطا و مطابق با اصول کوالیفیکیشن تجهیزات دارویی عمل می‌کنند.

1-2. بررسی سلامت عملکرد کلیدهای کنترل

• روش اجرا: کلیه کلیدهای فیزیکی روی بدنه یا آیکون‌های روی صفحه نمایش لمسی (Touch Screen)  یا صفحه کلید باید فشرده شوند. واکنش دستگاه به فشار دادن کلیدها (مانند کلید پاور، کلید استارت/استاپ و کلیدهای کنترل) بررسی می‌شود. کلیدها نباید دارای گیرکردن فیزیکی یا تاخیر در پاسخ‌دهی (Lag) باشند.

2-2. بررسی وجود منوها و تنظیمات مطابق با ادعای سازنده

• روش اجرا: ساختار نرم‌افزاری دستگاه کالبدشکافی می‌شود. کارشناس باید وارد منوی تنظیمات شده و وجود تمام گزینه‌های ذکرشده در دفترچه راهنما مانند منوی تنظیم حجم هوا، منوی تنظیم زمان تأخیر یا Delay، بخش کالیبراسیون نرم‌افزاری و تاریخچه تست‌ها را تایید و ثبت کند.

3-2. بررسی عملکرد صحیح مودهای کاری دستگاه

ایر سمپلرهای مدرن دارای مودهای کاری متفاوتی هستند که عملکرد صحیح هر یک باید مستقلا تایید شود:

• مود نمونه‌برداری پیوسته(Continuous Sampling) :  دستگاه باید حجم هوای تعیین‌شده را به صورت یکسره و بدون افت نرخ نمونه برداری یا قطع شدن ناخواسته موتور انجام دهد.
• مود نمونه‌برداری متناوب/برنامه‌ریزی‌شده (Extended/Interval Sampling) : در صورت وجود این قابلیت، دستگاه باید بتواند حجم کل را در فواصل زمانی مشخص (تعریف چندین RUN با فاصله زمانی انتخابی) تقسیم کرده و در هر بازه به درستی روشن و خاموش شود.

3. کوالیفیکیشن فرآیندی (PQ: Process Qualification)؛ بررسی اثر Impaction روی سطح محیط کشت

فاز PQ به بررسی رفتار دستگاه در شرایط واقعی آزمایش و تاثیر مستقیم مکانیزم فیزیکی دستگاه بر روی پلیت‌های حاوی محیط کشت می‌پردازد

بررسی اثر برخورد ذرات (Impaction Effect Verification)

مکانیزم عملکرد ایر سمپلرها بر اساس شتاب گرفتن ذرات هوا در عبور از روزنه‌ها و برخورد آن‌ها با سطح محیط کشت آگار است. این برخورد نباید آسیب ساختاری به محیط کشت آگار وارد کند.

• روش اجرا: پلیت‌های ۹۰ میلی‌متری استریل استاندارد مانند TSA یا SDA را درون هولدر دستگاه قرار داده و یک سیکل کامل نمونه‌برداری ۱۰۰۰ لیتری را اجرا کنید. این تست را در صورت نیاز تکرار کنید.
• معیار پذیرش عملیاتی:
  1. پس از اتمام سیکل، سطح آگار باید به طور چشمی بازرسی شود. جریان هوا و اثر برخورد (Impaction) نباید سبب ایجاد ترک‌خوردگی، متلاشی شدن یا کنده‌شدن بخش‌هایی از ژل آگار شود. از طرفی نیاز است الگوی روزنه های هد روی سطح آگار مشهود باشد.
  2. تشکیل الگوی روزنه (Sieve pattern) به صورت فرورفتگی‌های بسیار ریز و منظم (Dimples) باید روی سطح مرطوب آگار قابل مشاهده باشد که این امر نشان‌دهنده فاصله استاندارد هد تا سطح محیط کشت و صحت فیزیک برخورد ذرات است.

اثر نمونه برداری هوا ایجاد شده بر اثر عملکرد ایر سمپلر روی محیط کشت

4. حفظ وضعیت معتبر و مستندسازی کنترلی (Maintaining Validation)

فرآیند کوالیفیکیشن تجهیزات دارویی یک الزام مدون بوده و نیاز به مستندسازی دارد . برای حفظ وضعیت معتبر دستگاه، الزامات زیر باید در پروتکل کوالیفیکیشن مکتوب شود :

1. پایش دوره ای گواهی کالیبراسیون: قید شود که در دوره‌های سالانه، دستگاه باید جهت تایید نرخ نمونه برداری به مراکز کالیبراسیون ارسال شده و گواهی جدید جایگزین شود.
2. کنترل تغییرات سخت‌افزاری: هرگونه تغییر فیزیکی در ابعاد هدهای نمونه‌برداری، سرویس دستگاه یا تعویض موتور نمونه برداری، نیازمند اجرای مجدد فازهای کوالیفیکیشن OQ, PQ خواهد بود.

نتیجه‌گیری و انسجام شبکه پایش محیطی

مستندات کامل شده‌ کوالیفیکیشن ایرسمپلر IQ و OQ و PQ  شناسنامه رسمی و قانونی دستگاه ایرسمپلر شما در ممیزی‌های داخلی و خارجی هستند. بدون اجرای مراحل کوالیفیکیشن تجهیزات دارویی و ثبت دقیق دیتای خام، داده‌های حاصل از پایش میکروبی هوا فاقد استناد حقوقی در سازمان‌های نظارتی دارویی خواهند بود.

مطالعه مقالات تخصصی پیشنهادی:

• جهت انطباق فرآیندها با الزامات رگولاتوری بالادستی، مقاله (الزامات پایش میکروبی هوا در ویرایش جدید EU GMP Annex 1 و استاندارد ISO 14698 ) را مطالعه فرمایید.
• برای تنظیم دستورالعمل‌های کاری اپراتورها پس از تأمین دستگاه، به راهنمای (جزئیات فنی و عملیاتی در نگارش دستورالعمل (SOP) پایش میکروبی هوا) مراجعه کنید.